بخش: مسئول بخش: مدير پايگاه:
مرمت بنا نجمه بستاني
najmeh.bostani@choghazanbil.ir
عاطفه رشنويي
atefeh.rashnoee@choghazanbil.ir

پايگاه ميراث جهاني چغازنبيل و هفت‌تپه | نجمه بستاني ، 1395-02-20 12:00:51

 

تاريخچه مرمت‌هاي صورت پذيرفته در زيگورات چغازنبيل

بناي چغازنبيل، از بدو كاوش تاكنون دستخوش مرمت‌هاي مختلفي بوده است. اين مرمت‌ها گاه بر اساس اصول حفاظت و مرمت بوده و گاهي نيز مغاير با مباني اجرا شده است. هرچند تنوع شيوه‌هاي اجرايي، تفكيك مرمت‌ها را از هم ممكن ساخته، ليكن در بسياري از موارد به دليل استفاده از آجرهاي تاريخي و مصالح بوم آورد، تشخيص بخش‌هاي مرمت شده از بخش‌هاي اصيل بنا به را مشكل ساخته است. لزوم شناخت و مطالعه مرمت‌هاي صورت پذيرفته پيشين؛ بمنظورحذف مرمت‌هاي غيراصولي و نيز دست‌يابي به روشي مناسب و علمي در خصوص حفاظت و مرمت، امري مهم و ضروري تلقي مي‌شود. علاوه بر اين ثبت دوره‌هاي مختلف مرمت‌هاي انجام شده، بخشي از تاريخ و هويت بنا را در آينده رقم خواهد زد. در اين راستا پس از بررسي و مطالعه منابع و گزارش‌هاي ثبت شده در آرشيو پايگاه ميراث جهاني چغازنبيل و هفت‌تپه، مرمت‌هاي صورت پذيرفته در محوطه تاريخي زيگورات چغازنبيل را مي‌توان به سه دوره تقسيم‌بندي نمود :

  • دوره اول: مرمت‌هاي انجام شده در زمان حفاري (1951 تا 1962 ميلادي)
  • دوره دوم:  مرمت‌هاي انجام شده پس از حفاري تا زمان آغاز به كار مركز مطالعات حفاظت و مرمت چغازنبيل و هفت‌تپه
  • دوره سوم: مرمت‌هاي صورت پذيرفته در سال‌هاي اخير (پس از راه‌اندازي مركز مطالعات پايگاه حفاظت و مرمت چغازنبيل و هفت‌تپه تاكنون)

 


مرمت‌هاي انجام شده در زمان حفاري (1951 الي 1962 ميلادي)

به جرات مي‌توان گفت مرمت‌هاي انجام شده در زمان حفاري اين بنا، عليرغم ايرادهاي جزئي كه در زمينه رعايت مباني مرمتي بدان وارد است، در مقام قياس با ديگر سايت‌هاي تاريخي، حتي آنهايي كه همين اواخر مورد كاوش قرار گرفته است؛ جاي تقدير و ستايش دارد. تلاشي كه باستان‌شناس اين محوطه در مستندنگاري و مشخص كردن پلان‌هاي معماري و نيز حداقل دخالت و توجه به ايجاد تمايز بين بخش‌هاي مرمتي و  قسمت‌ هاي اصيل بنا داشته، تحسين برانگيز است. با اين وجود منتشر نشدن و يا در دسترس نبودن كامل گزارشات مربوط به زمان حفاري و نيز تخريب بخش‌هاي قابل ملاحظه‌اي از بنا به دليل عدم مراقبت مستمر در سال‌هاي پس از حفاري، بخش عمده اي از سوابق مرمت‌هاي انجام شده اين دوره را در هاله‌اي از ابهام فرو برده است. عليرغم اين تفاسير كاملاً مشخص است كه عمده فعاليت‌هاي انجام گرفته در اين مقطع زماني در قالب دوباره‌چيني ديوارهاي فرو ريخته آجري با ملات گل، خلاصه شده است بي‌آنكه از آجرهاي جديد استفاده بعمل آيد. در واقع مي‌توان گفت بخش غالب سيما و منظر كنوني زيگورات مرهون همان اقدامات مرمتي است كه همزمان با حفاري انجام گرفته است. اقدامات مرمتي اين دوره را مي‌توان به دو گروه تقسيم نمود: 

  • نماسازي جرزهاي طرفين دروازه‌ها در هر چهار جبهه با استفاده از آجرهاي تاريخي سالم
  • نماسازي مابقي ديواره‌ها و نماها با استفاده از آجرهاي شكسته و يا برش خورده كه در كنار همديگر به صورت يك آجر سالم به نظر مي‌رسند. 

​ 

بطور كلي مي‌‌توان گفت در اين مرحله هر چه به سمت پايان كار نزديكتر شويم، دوباره‌چيني‌ آجرهاي انجام شده، از سيماي غيرواقعي‌تر و تصوير نامنظم‌تري نسبت به مرحله اول برخوردارند. اين بدان خاطر است كه با كمبود مصالح آجري روبرو بوده‌اند و هر چه را كه از حفاري بدست مي‌آوردند مورد استفاده قرار مي‌دادند. در هر دو مرحله اغلب چيدمان‌ها به نحوي انجام گرفته‌اند كه دقيقاً در امتداد بخش‌هاي اصلي قرار دارند مگر در چند مورد كه نماي مرمتي چند سانتي‌متر عقب‌تر از نماي اصلي چيده شده‌ است.

در همين دوره شيوه ديگري در نماسازي مرمتي اعمال شده و آن عبارت است از بكارگيري يك رديف خشت مرمتي، در كنار يك رديف آجر تاريخي با نماي شكسته و يا بكارگيري يك رديف آجر تاريخي برش خورده با نماي صاف در كنار يك رديف آجر تاريخي با نماي شكسته كه مجموعاً تشكيل يك سطح را داده‌اند. جالب آنكه ايده اصلي براي چنين ابتكاري از بخش‌هاي اصيل بنا يعني جايي كه هشت و گير خشتي و آجري مشخص است به عاريت گرفته شده و در دوره‌هاي بعد نيز استمرار يافته است. تقريباً تمام خشت‌هاي مرمتي استفاده شده در اين دوره نيز ابعادي هم اندازه خشت‌هاي تاريخي دارند گرچه بافت آنها متمايز از نمونه‌هاي كهن مي‌باشد. خشت‌هاي مرمتي استفاده شده در اين دوره نسبت به نمونه‌هاي بكار رفته در سال‌هاي پس از حفاري، از كيفيت مرغوبتري برخوردارند و در مواجهه با عوامل فرساينده محيطي كمتر آسيب ديده‌اند.

   

 


مرمت‌هاي انجام شده پس از حفاري تا زمان آغاز به كار مركز مطالعات حفاظت و مرمت چغازنبيل و هفت‌تپه

در اين دوره جهت حفاظت هسته خشتي بنا و كاهش روند فرسايش آن در جبهه‌ شمال غربي و شمال شرقي، اقدام به احداث ديواره‌هايي مركب از يك رديف آجر تاريخي در حد فاصل سه، چهار يا پنج رديف خشت مرمتي گرديد. اين شيوه استمرار همان روشي است كه در مرمت‌هاي همزمان با حفاري اجرا شده است و بعنوان  يكي از اقدامات ارزنده و از پيش مطالعه شده‌اي است كه پذيرفته است. علاوه بر اين مشاهده مي‌شود كه برخي از مرمت هاي انجام شده اين دوره، بصورت غيراصولي انجام گرفته‌ است. به‌عنوان مثال مي‌توان به پركردن حفره‌هاي ايجاد شده در زيگورات با خاك و چيدمان خشت‌هاي نامنظم بدون ملات در آن و نيز رهاكردن نخاله‌هاي ساختماني در محوطه تاريخي اشاره نمود. همچنين شاهد بكارگيري خشت‌هاي مرمتي در ابعاد و اندازه‌هاي مختلف و ملات‌هاي متنوع با تركيب‌هاي متفاوت مي‌باشيم. اقدامات مرمتي انجام شده در اين دوره شامل موارد زير بوده است :

  • اندود كردن بخش‌هايي از قله زيگورات
  • پركردن ناقص حفره‌‌هاي بوجود آمده
  • دوباره‌چيني ديواره‌هاي فروريخته
  • تجديد بندكشي‌ها  
  • پاكسازي برخي ناودان‌ها 

 

 


مرمت‌هاي صورت پذيرفته در سال‌هاي اخير (پس از آغاز به كار مركز مطالعات حفاظت و مرمت چغازنبيل و هفت‌تپه تاكنون)

پس از دوره دوم وقفه‌اي در فعاليت‌هاي حفاظت و مرمت ساختارهاي معماري موجود در محوطه تاريخي چغازنبيل اتفاق افتاد كه اين مسأله باعث بروز آسيب جدي به پيكره بناهاي تاريخي اين محوطه شد. بمنظور حفاظت از آثار اين محوطه كه بعنوان اولين اثر ثبت شده ايران در فهرست جهاني يونسكو معرفي شده است؛ طي تفاهم نامه‌اي بين سازمان ميراث فرهنگي كشور با بنياد اعتباري ‍ژاپن و موسسه كراتره فرانسه، حفاظت همه جانبه از اين بناي ارزشمند جهاني از سال 1377 مجدداً آغاز شد. بر اين اساس در ابتدا بررسي و مستندنگاري آسيب‌هاي موجود در ساختارهاي معماري محوطه تاريخي چغازنبيل،‌ كه شامل شسته شدن اندودها،‌ بوجود آمدن حفره‌هايي در اثر بارش‌، ريختگي آجرها و ملات بين آنها، رويش گياهان بر روي سطوح و... بود؛ صورت گرفت. در ادامه ضمن تدوين پلان حفاظت و مرمت بناي چغازنبيل و با بهره‌گيري از كارشناسان و دانشجويان مرمت و نيز ديگر علوم وابسته به آن(زمين شناسي، شيمي، معماري و ...) در راستاي توليد مصالح بهينه مرمتي،‌ حفاظت و مرمت اين بناي ارزشمند آغاز شده و تاكنون نيز ادامه دارد. در ابتدا مرمت اضطراري به‌ منظور حفظ بخش‌هايي كه آسيب جدي داشتند؛ انجام شد. سپس فعاليت‌هاي مرمتي اين دوره رفته‌رفته در بخش‌هاي ديگر نيز با توجه به پلان و برنامه زمان‌بندي مرمت ادامه يافت. مي‌توان گفت در اين دوره در تمامي ساختارهاي معماري موجود در محوطه‌ي تاريخي چغازنبيل بجز حصار بيروني  (بدليل اينكه گريشمن كاوش‌هاي محدودي در آن انجام داده)، حفاظت و مرمت انجام شده است. ليكن اين بدان معني نيست كه مرمت اين بخش‌ها تكميل شده و به پايان رسيده است؛‌ بلكه همانگونه كه مشخص است در بناهايي با چنين ماهيتي (خشت و آجر)‌ به علت اينكه در معرض آسيب‌هاي شديد محيطي قرار دارند؛‌ همه ساله و مداوم بعضي از بخش‌ها مجدد در حال مرمت مي باشد. 

       

| اندود حفاظتي قله زيگورات چغازنبيل    |   پي‌گردي حصار مياني محوطه ميراث جهاني چغازنبيل  |

      

| ساخت ديوار حفاظتي دورتادور ديوار خشتي حصار مياني محوطه ميراث جهاني چغازنبيل   |   دوباره چيني در پوستامنت و دروازهاي زيگورات چغازنبيل  |

      

|  دوباره‌چيني و مرمت ناودان‌هاي زيگورات چغازنبيل  |  اندود سطوح و بدنه زيگورات چغازنبيل  |

        

| ايجاد ماهيچه خشتي ـ كاهگلي در لبه‌ سطوح جهت جلوگيري از سرريز آب‌هاي سطحي بر روي ديواره‌ها    |   حذف پوشش گياهي |