پايگاه ميراث جهانی چغازنبيل و هفت‌تپه | عظيمه گلستان‌نژاد  ،  1396/02/18  ،  10:36:00


 

نوزدهم ارديبهشت "روز اسناد ملی و ميراث مکتوب"
انديشه و آثار فرهنگی هر ملتی نمايانگر تاريخ و تمدن آن سرزمين و نشانه قدمت و پيشينه يک کشور است. به همين علت بشر همواره می‌کوشد تا دستاوردهای تمدنی خود را حفظ و نگهداری کند، زيرا هويت فرهنگی ملت‌های مختلف پيوند دهنده نسل‌های گوناگون يك جامعه محسوب مي‌شود و آن را در مسير رشد و پيشرفت ياری مي‌بخشد. يكی از نمادهای هويت فرهنگی، اسناد و ميراث مکتوب به شمار می‌رود. ايرانيان نيز مانند ساير اقوام متمدن با درک اهميت اين موضوع، همواره تلاش کرده‌اند تا به صورت شايسته به حفظ و نگهداری از دستاوردهای درخشان خويش در طول تاريخ بپردازند. اسناد ملی اعتبار و ميراث نياکان کشور محسوب می‌شود که در طول قرن‌های متمادی جمع‌آوری شده و به صورت گنجينه‌ای گرانقدر مورد استفاده همگان قرار گرفته و سبب رشد فرهنگی مردم اين سرزمين شده است. اين اسناد می‌تواند شامل مکاتبه‌های سلطنتی، اداری، سياسی، قضايی، مالی همچنين مهرها، نقشه‌ها و غيره باشد که در پژوهش‌های تاريخی به عنوان منابع دست اول از اعتبار خاصی برخوردار هستند و از ابزارهای مهم و مواد اوليه تحقيق و پژوهش تاريخ محسوب مي‌شوند و پايه تصميم‌گيری و قضاوت در تجزيه تحليل پديده‌های اجتماعی می‌باشند. در اين راستا و "به مناسبت 19 ارديبهشت روز اسناد ملی و ميراث مکتوب" پايگاه ميراث جهانی چغازنبيل و هفت‌تپه مطالبی مختصر را در خصوص تمدن ايلام و اسناد به جای مانده از اين دوره تاريخی و اهميت آنها ارائه می‌نمايد.

 

آغاز نگارش
در خاور نزديک به منظور ثبت فعاليت‌های اقتصادی خط اختراع شد. آن چه مسلم و منطقی به نظر می‌رسد اختراع خط را بايد محصول يک مرحله تدريجی انجام يافته در سراسر ناحيه پهناور خاور نزديک دانست تا محصول تفکر يک فرد. کشور ما خصوصاً منطقه خوزستان از اولين مراکز جهان بوده است که برای ثبت وقايع تاريخی از مهمترين اختراع بشر يعنی خط استفاده نموده است. علاوه بر لوح‌های گلی که برای ثبت اسناد و نامه‌های اداری استفاده می‌شدند، آجرنوشته‌ها و يا کتيبه‌های سنگی و صخره‌ای بسياری از شاهان مختلف در رابطه با فتوحات و يا ساخت معابد بجای مانده‌اند.

 

ايلام
ايلام تمدنی کهن است که از هزاره سوم تا هزاره اول ق.م بخش بزرگی از جنوب غرب فلات ايران را در بر می‌گرفت. "ايلام" واژه اکدی به معنای بلند و مرتفع است. اما ايلامي‌ها به سرزمين خود "هلتمتی" به معنای سرزمين مقدس يا سرزمين خدایان می‌گفتند. اگر چه مرکزيت حکومت ايلام در دشت خوزستان قرار داشت ولی در زمان اعتلاي و قدرت خود از جنوب تا خليج فارس، از غرب تا بين‌النهرين، از شرق تا زابلستان و از شمال تا استان اصفهان می‌رسيده است. اطلاعات باستان‌شناسی موجود، عمدتا بر پايه کاوش‌های هيئت‌های فرانسوی در شوش بدست آمده‌اند. علاوه بر اين منابع و مدارک کتبی بسياری از بين‌النهرين باقیمانده که اطلاعات مهمی در رابطه با فرهنگ و تاربخ ابلامبان ارائه می‌دهند. بنا بر منابع موجود ايلامي‌ها از نقطه ديگری به دشت خوزستان مهاجرت نکرده و اينطور به نظر مي‌رسد که آنها ساکنين دوران پيش از تاريخ دشت رسوبی جنوب غرب ايران بوده و با ايجاد وحدت سياسی و پيشرفت و تکامل در گذر زمان تمدن خود را در دشت شوش ايجاد کرده‌اند.

 

خط و زبان ايلامی
زبان گفتاری ايلامي‌ها کاملاً مستقل از زبان‌های هند اروپايی و سامی بوده است. البته به دليل مجاورت با همسايه غربی خود در بين‌النهرين، واژه‌های سومری و اکدی به آن وارد شده است. در قديمي‌ترين لايه‌های باستان‌شناسی در دشت شوشان متعلق به اواخر هزاره چهارم پيش از ميلاد، تصوير نگاره‌هايی يافت شده‌اند که موسوم به خط ا‌يلامی مقدم می‌باشند. اين نوع خط علاوه بر دشت شوشان در نواحی ديگر ايران، مانند استان کرمان، سيستان و بلوچستان و فلات مرکزی يافت شده‌اند. تصوير نگاره‌های ايلامی مقدم تقريباً همزمان با کهن‌ترين متون مربوط به شهر اوروک در بين‌النهرین (2700 تا 3100 ق.م) می‌باشند که مانند اوروک برای ثبت امور اداری و دريافت و يا صدور کالا استفاده می‌شدند. پس از استيلای شاهان بين‌النهرين در اواخر هزاره سوم پيش از ميلاد بر ايلام، خط ميخی بين‌النهرين در شوش نيز رايج و حتی پس از استقلال مجدد ايلام همواره مورد استفاده ايلامييان قرار گرفت. زبان و خط ايلامی حتی تا اوايل دوران حکومت هخامنشيان برای ثبت اسناد مورد استفاده قرار می‌گرفت و هزاران لوح گلی با خط ميخی ايلامی در تخت جمشيد يافت شده‌اند که گويای تاثير بسزای اين تمدن در اداره کشورداری پادشاهی هخامنشيان می‌باشد.

 

اسناد ايلامی
آثار ارزنده هنری، نوشتاری و معماری که از پادشاهان ايلامی بجای مانده‌اند، نشان دهنده عظمت اين تمدن و کيفيت والا و ارزنده هنر و صنعت ايلامي‌ها می‌باشد و نقش موثر آنها در پيشرفت تمدن و فرهنگ بشر را به خوبی معرفی مي‌کند. آثار مذکور که در مناطق شوش، مليان، ليان، هفت‌تپه، چغازنبيل، چغاميش، کورانگون، نقش رستم، اشکفت سلمان، کول فرح، تپه ابلغ يا ديلم، دهنو، حاجی‌آباد، حريه و غيره بدست آمده‌اند، شامل: لوحه‌های گلی(کتيبه ها)، مهرهای استوانه‌ای، اثر مهرها، نقش برجسته‌های صخره‌ای، مجسمه‌ها و پيکرک‌های انسانی و حيوانی، ظروف سفالی و فلزی است.

 

  • کتيـبه‌هـا : کتيبه‌ها عموماً گلی و تعدادی نيز از آجر و سنگ هستند. وجود اين اسناد نشان از رواج کتابت در سطح وسيع در اين سرزمين دارد. متن اين کتيبه‌ها حاکی از عقايد و افکار اين اقوام و بهترين معرف نحوه تجارت، روابط سياسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مردم در آن دوران است (تصاوير 1 تا 3).
     
  • مهرهای استوانه‌ای : اين مهرها از مواد گوناگونی چون سنگ، گل پخته شده، خمير شيشه، بدل چينی و قير معدنی ساخته شده‌اند. اين مهرها شامل تصاويری در رابطه با خدايان، مراسم مذهبی و حيوانات است. لازم به ذکر است که استفاده از مواد مختلف برای ساخت مهرها خود نشان دهنده پيشرفت ايلامی‌ها در صنعت مواد است (تصاوير 4 تا 6).
     
  • پيکرک‌ها و مجسمه‌ها : در بين اشياء يافت شده از محوطه‌های ايلامی به ويژه محوطه باستانی هفت‌تپه می‌توان به تعداد زيادی مجسمه و پيکرک‌های متنوع اشاره کرد. در بين آنها مجسمه‌های گلی انسانی، پيکرک نوازندگان و الهه‌های باروری و همچنين پيکرک‌های حيوانات ديده می‌شوند که هر کدام به نوبه خود بيانگر آيين، رسوم، اعتقاد و فرهنگ ايلامي‌ها است. به عنوان مثال تنديس نوازندگان نکات جالبی در مورد فرهنگ موسيقی و نوازندگی در ايلام باستان در اختيار محققين قرار می‌دهند. از نمونه‌های بارز اين پيکرک‌ها نوازندگانی را نشان می‌دهد که مشغول به نواختن‌سازی شبيه به سه تار امروزی مي‌باشند (تصاوير 7 و 8).

 


تصاوير 1 تا 3 : خط تصويري ايلامي و طولاني‌ترين كتيبه تك ستوني ايلامي (از راست به چپ)

 
تصاوير 4 تا 6: مهرهای استوانه‌ای ايلامی (از راست به چپ)


تصاوير 7 و 8 : پيکرک‌هاي الهه باروري و مرد نوازنده (از راست به چپ)