عظيمه گلستان نژاد | صنـايع دستـي | خـراطـي | 1395-05-02  11:21:37


 

مختصری درباره تاریخچه خراطی

خراطی به معنای خراشیدن و شکل دادن چوب است و خراط به کسی گفته می‌شود که این عمل را به واسطه حرکت دورانی دستگاه خراطی بر روی چوب انجام می‌دهد. این صنعت از زمان شناخت انسان از چوب رواج داشته و جزء هنرهای مکانیکی است. ایرانیان توانسته‌اند به خوبی از دوران کهن از آن بهره‌برداری کنند. با توجه به این که مواد اولیه مورد استفاده خراطی چوب است. بنابراین در مناطقی که درخت بیشتری یافت می‌شده، رواج داشته است. چوب‌های مورد استفاده در خراطی شامل گردو، بید، نارون، توسکا، زبان گنجشک، چنار، گلابی، کنار، گز، جغ (ششم) و... می‌باشد. این صنعت در نقاط مختلفی از کشورمان علیرغم پیشرفت زندگی صنعتی همچنان به حیات خود ادامه داده و فعال است. صنعت خراطی در چندین شهر ایران رایج می‌باشد که عبارتند از: دزفول، ایرانشهر، آذربایجان غربی، کردستان، کرمان، رشت، ساری، نطنز، اصفهان، تبریز و شیراز.

خراطی در شمال خوزستان

صنایع دستی دزفول دارای پیشینه کهن و غنی بوده، كه قریب شصت نوع حرفه را شامل می‌شده است. کثرت صنعتگران و مهارت آنان موجب گردید تا صنایع متعدد با کیفیت مرغوب بدست آید و دست ساخته‌های این شهر را آوازه ایرانی، حتی جهانی قرار دهد. یکی از این صنایع، خراطی است که بیش از 200 سال قدمت دارد. در دزفول وجود محله‌ای به نام خراطان بیانگر حضور تعداد زیادی استاد کار خراط و قدمت این حرفه در این مکان بوده است. محله خراطان در بخش شمالی بازار قدیم  واقع گردیده است که در گذشته رونق فراوانی داشته است. حرفه خراطی با گذشت زمان و روی آوردن مردم به زندگی ماشینی اهمیت خود تا حد زیادی از دست داد. لیکن در سال‌های اخیر با فعالیت‌های سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور در خصوص اجرای برنامه‌های معرفی و آموزش حرفه‌های فراموش شده و ایجاد اشتغال، همچنین تلاش صنعتگران این حرفه در کشور و ساخت وسایلی کاربردی هنری بویژه در دزفول اعتبار خود را تا حدودی بازیافته است. در خراطی دزفول علاوه بر استفاده از چوب‌های گوناگون، از چوب درخت ششم (در گویش محلی به آن جغ و در فارسی شیشم یا ششم می‌گویند)، استفاده مي‌شود. محل رویش آن در دزفول بویژه باغ‌های میوه می‌باشد. این درخت دارای نقوش طبیعی بسیار زیبایی بوده و در کشور منحصر به فرد است. در تاریخ 10 خردادماه 1392 روز جهانی صنایع‌دستی در چغاخور شهرکرد با حضور داوران برخی حرفه‌ها و صنایع دستی استاد فروتن خراط نمونه دزفولی با ارائه کار و توضیحاتی در این خصوص و پیشینه این حرفه در دزفول توانست خراطی را به نام دزفول ثبت نماید. هم اکنون در راسته آهنگران بازار قدیم دزفول تعدادی کارگاه کوچک خراطی فعالیت می‌کنند.


درخت جغ (ششم) و تنه‌های خشک شده آن
.


شهرستان دزفول، ورودی راسته خراطان با کاشی‌کاری نوشته شده (ورودی خراطان) که در حال حاضر بازار تره بار است.

اسامی جمعی از استاد کاران خراطی شمال خوزستان (دزفول)

عبدالرحیم فروتن، عبدالکریم فروتن، احمد خلفی‌نیا، علیرضا احدی، محمدرضا احدی، نظام پرنیان، عبدالکریم کیوان، محمد توکل، رضا دیا شمس آبادی، سلطان علی شانه ساز.

تجهیزات و ابزار کار در خراطی

خراطی مانند هر حرفه‌ای نیازمند وجود تجهیزات، ابزار و دستگاه‌هایی است که مهمترین آنها به قرار زیر می‌باشند.
اره نواری: بوسیله این ابزار تنه درخت به قطعات کوچک برش داده می شود تا برای سوار شدن بر روی دستگاه خراطی آماده باشد.
دستگاه‌ خراطی: مهمترین تجهیزات، دستگاه خراطی است که در گذشته به صورت دستی استفاده می‌شده، اما امروزه با کمک دینام، چوب موردنظر را به حرکت در می‌آورد و در این حالت هر دو دست خراط برای گرفتن مغار و تسلط بیشتر بر روی چوب آزاد است (دستگاه مته‌ای دریل، سوهان، چاقو، تیشه، چکش، گیره، اره دستی، انبردست، مته دستی، سندان، چرخ سمباده، مغار و دستگاه رنده).


دستگاه‌ها و ابزار کار در خراطی

مراحل کار

  1. تهیه چوب درخت مورد نظر و خشک کردن آن که به دو روش صورت می‌پذیرد: الف: خشک کردن با آفتاب ب: خشک کردن در سایه پس از پوست‌گیری تنه درخت.
  2. انتخاب نوع چوب به منظور ساخت کالای مورد نظر.
  3. برش چوب بوسیله اره نواری در اندازه‌های مورد نیاز.
  4. بستن چوب به دستگاه خراطی و شکل دادن آن بوسیله چرخش دستگاه و انواع مغار.
  5. پرداخت نهایی با استفاده از سمباده بر روی سطح و داخل کار.
  6. کیلرکاری و بعضاً طراحی، خطاطی و یا نقاشی بر حسب سلیقه.
  7. عرضه به بازار.

1) 2) 3) 4)
1) خشک کردن درخت‌های قطع شده ـ 2) انتخاب چوب‌های مورد نظر جهت برش ـ 3) برش چوب با اره نواری به اندازه های مورد نیاز ـ 4) بستن چوب به دستگاه خراطی و شکل دادن به آن.


پايان كار و آماده عرضه به بازار

مشکلات کار

تولیدکنندگان بازار قدیم دزفول، مراحل ساخت و عرضه کالا به خریدار را در همان کارگاه‌های کوچک خود انجام می‌دهند. عرضه کالا به این شکل با مشکلاتی از قبیل کمبود جا و مکان روبروست. با توجه به گفته تولیدکنندگان برای کار، فضای وسیع‌تری نیاز می‌باشد، زیرا ازدحام و شلوغی مراحل کار علیرغم جذابیت بر انتخاب مشتری تاثیر می‌گذارد. به همين خاطر اگر كارگاه‌هاي توليدكننده اين محصولات در محل ديگري باشد، یا فضای بزرگتری به آن اختصاص داده شود، فروشنده بازاريابي بهتري مي‌تواند داشته باشد و هر اندازه بازاريابي بيشتر باشد، به همان اندازه بر ترويج فرهنگ اين صنعت نيز تاثيرگذار است.

نمونه موردی

خراط نمونه شمال خوزستان (شهرستان دزفول) بر مبنای دریافت گواهی نامه‌ها از سازمان یونسکو و نشان ملی از کشور ایران.

درباره استاد عبدالرحیم فروتن

استاد عبد الرحیم فروتن سال 1339 در دزفول متولد شد. در نوجوانی شغل‌های خیاطی شیشه‌بری و بنایی را تجربه نمود. سال 54-1353 درس‌های اولیه خراطی را نزد پدر آموخت. سال 1361 در رشته برق دیپلم گرفت، اما به دلیل علاقه فراوان به صنعت خراطی در همین رشته فعالیت خود را ادامه داد است. با شروع جنگ تحمیلی وقفه‌ای در فعالیت‌ش ایجاد شد. پس از اتمام جنگ به دلیل علاقه فراوان به حرفه خراطی، مجدداً کارخود را با جدیت و پشتکار بیشتر ادامه داد و به تولید کارهای تزیینی کاربردی با ایده‌های نو دنبال نمود. تا کنون در بیش از 100 نمایشگاه داخلی، ملی و بین‌المللی اعم از آستاراخان روسیه، جمهوري صربستان، تبریز، اصفهان، شیراز، چغاخور شهرکرد و غيره شرکت نموده است. حاصل تلاش او ثبت ملی و بین‌المللی بسیاری از دست ساخته‌هایش و دریافت چندین لوح تقدیر بوده است. استاد عبدالرحیم فروتن پس از چهل سال تلاش و فعالیت به تجارب بسیار با ارزشی در این حرفه رسیده است. تمام آرزو و خواسته او انتقال تجارب چندین ساله‌اش به نسل جوان، ایجاد اشتغال و پویا نگه داشتن خراطی است. در این راستا خواهان همکاری مدیران مربوطه در فراهم کردن مکانی مناسب برای آموزش است.
وی می گوید: "به هنرم عشق می‌ورزم. می‌خواهم زکات این عشق را با آموزش هدیه کنم".

 


استاد عبدالرحيم فروتن و آموزش کارآموز در فضای محدود کارگاه


منابع: مصاحبه كارشناس پايگاه ميراث جهاني چغازنبيل و هفت‌تپه (عظيمه گلستان نژاد) با استاد عبد الرحیم فروتن


(برگشت به صنايع دستي)